نویسنده : مهندس امیرسعیدنیا

معرق سنگ

معرق از منظر لغت «اصولاً هر چیز رگه دار را گویند » ولی مفهوم آن در این نوع به خصوص از هنر، ایجاد نقش و طرح با کمک  کنار هم قرار دادن رنگهای  مختلف از یک جنس  خاص (اعم از چوب، کاشی، سنگ و...) است. در این مقاله درباره هنر معرق سنگ صحبت می کنیم.

روشهای تولید معرق سنگ

1. موزائیک
از روش های معرق سنگ موزائیک می باشد. هنر موزاییک از دیرزمان شناخته شده بود و تا به امروز نیز کاربرد دارد. در بین النهرین و مصر باستان نوعی موزاییک در اندازه‌های کوچک و برای مصارف زینتی ساخته می‌شد ولی رومیان آن را چون یک قالب هنری هم پایه‏ی دیوارنگاری به کار می‌بردند. صنعت موزاییک سازی توسط هنرمندان صدر مسیحیت ادامه یافت و در اوایل قرون وسطی به خصوص در قلمرو امپراطوران بیزانسی به اوج شکوفایی خود رسید به عنوان مثال می توان موزاییک‌های کلیسای سان وتیله در راونا را نام برد.
در این روش ابتدا سنگ های رنگی در قطعات کوچک (حدود 1×1 سانتی متر) به شکل مربع و یا سایر اشکال هندسی ساده بریده می شوند. بعد از آماده شدن این قطعات، هنرمند با کنار هم قرار دادن قطعات با رنگ های گوناگون طرح از پیش تعیین شده را پیاده سازی می کند و با روشهای مختلف این قطعات کوچک را در کنار هم و روی بستری مناسب ثابت می کند. به تشخیص هنرمند فعال در هنر معرق سنگ و با توجه به محل به کارگیری نهایی تابلو، ممکن است سطح کار پرداخت نیز بشود.
با وجود اینکه تهیه معرق سنگ با این روش بسیار زمان بر است اما از آنجا که به جز ابزار برش مستقیم سنگ ابزار دیگری در تهیه ی آن نقش کلیدی ندارد می توان این روش تهیه معرق سنگ را قدیمی ترین روش تولید این محصول دانست. با گذشت سالها از ابداع این روش و با وجود عیوبی که در این روش نسبت سایر روشها وجود دارد اما همچنان جزء روش ها متداول در ایجاد نقش به وسیله سنگهای رنگی است.
 
2. معرق سنگ دستی (با کمک نوارهای برنزی)

از ابداع این روش کمتر از 20 سال می گذرد. مبدأ این روش یک هنرمند ایرانی بوده. تولید معرق سنگ با این روش نیز بیشتر در ایران متداول است.
در این روش ابتدا یک سنگ اسلب در ابعاد مورد نظر به عنوان سنگ زمینه (معمولا از جنس تراورتن ارزان قیمت) انتخاب می شود. تا طرح مورد نظر با استفاده از دوده پیاده سازی شود. در مرحله  بعد روی خط هایی که به وسیله ی دوده روی سنگ پیاده شده اند با نواری از جنس برنز به ارتفاع حدود ده میلیمتر، گرفته می شود.
خروجی این مرحله، سنگی است که خط های طرح مورد نظر روی آن به وسیله نوار برنز مشخص شده و این عمل باعث می شود تا بین خطوطی که با برنز مشخص شده اند فضایی جهت قرار دادن قطعات رنگی ایجاد شود. در مرحله بعد الگوهای سنگهای رنگی از روی بوم برنزکاری شده تعیین گردیده و پس از رنگبندی، الگوی هر رنگ روی سنگ مورد نظر که قبلا به ضخامت هشت میلیمتر بریده شده چسبانده می شود.
در این مرحله با استفاده از دستگاه سنگ دیواری (محک) قطعات رنگی مطابق الگو بریده شده و به وسیله چسب رنگی و روی بوم مابین برنزها چسبانده می شود. پس از چسباندن معرق، دو مرحله ساب خورده و پس از آن آماده  استفاده است.
3. معرق سنگ با استفاده از واترجت

این روش تولید معرق سنگ برخلاف دو روش قبلی به شدت وابسته به تکنولوژی است. در این روش از ابتدا طرح مورد نظر به وسیله ی کامپیوتر طراحی و رنگ بندی می شود. پس از آن قطعات مختلف هر رنگ سنگ از نقشه اصلی جدا شده و نقشه ی اجرایی آن به زبان دستگاه واتر جت طراحی خواهد شد. در مرحله ی بعد قطعات مورد نظر به وسیله  دستگاه واترجت با فشار آب بسیار زیاد بریده، آماده  مونتاژ می شود. پس از آن قطعات بریده شده مطابق نقشه در کنار هم قرار داده شده، با روشهای گوناگون به وسیله  چسب ثابت می شوند.
4. معرق سنگ با استفاده از CNC
در این روش از متد تولید معرق سنگ اول استفاده می شود. به این صورت که ابتدا نقشه در کامپیوتر طراحی شده، فایلی مطابق با زبان دستگاه سی ان سی تولید شده و در دستگاه بارگذاری می شود. در این مرحله، دستگاه سی ان سی، سنگ زمینه را مطابق طرح اولیه به عمق مورد نظر حفر می کند (مرحله کف تراش). پس از این مرحله قطعه های سنگهای رنگی، مطابق نقشه  اولیه و بر مبنای رنگ بندی طرح با روش های گوناگون (سی ان سی، واترجت، استفاده از سنگ دیواری) بریده شده، با چسب هم رنگ سنگها در محل مناسب که در مرحله  کف تراش انجام شده قرار می گیرد.

مقایسه روشهای چندگانه تولید معرق

از روشهای چهارگانه تولید معرق سنگ نمی توان روش موزاییک را با سه روش دیگر مقایسه کرد، چراکه هر چند محصول نهایی این روش طبق تعریف به عنوان معرق سنگ نامگذاری می شود اما از نظر ظاهر و جلوه ی نهایی با سه روش دیگر تفاوت دارد و مقایسه بین این روش و سه روش دیگر چندان منطقی به نظر نمی رسد.
پیش از مقایسه روشهای نامبرده در تولید معرق سنگ لازم است پارامترهای کیفی این محصول مشخص شود تا بتوان مقایسه را بر مبنای این پارامترها انجام داد. این پارامترها عبارتند از:
  1.  استحکام
  2. دوام
  3. دقت معرق کاری
  4. دقت ابعادی
  5. ظرافت 
  6. زیبایی
  7. به کارگیری انواع سنگها
1 - استحکام :
منظور از استحکام مقاوت و ماندگاری محصول پیش از نصب آن در حین جا به جایی و حتی خود پروسه  نصب است. با این تعریف، مشخص است که در روش سی ان سی از آنجایی که از یک سنگ به عنوان سنگ بستر زمینه استفاده می شود و به اصطلاح محصول به صورت پشت بسته است، استحکام قطعه  معرق وابسته به سنگ زمینه است و محصول توانایی تحمل هر گونه فشار در حین جابه جایی و نصب را دارد.
در روش تولید دستی (برنزی) از آنجا که از یک سنگ به عنوان بستر (بوم) استفاده می شود و سایر سنگها روی آن قرار می گیرند ضخامت محصول نهایی بیشتر شده و در نتیجه معرق از استحکام قابل قبولی برخوردار خواهد بود.
 
در روش واتر جت از آنجایی که سنگی به عنوان بستر مورد استفاده قرار نمی گیرد و قطعه ها تنها از قسمت محیطی به هم متصل می شوند، استحکام نسبت به دو روش فوق کمتر است. البته بعضی تولید کننده های معرق واترجت از سنگ و یا به تازگی از یک صفحه فلزی به عنوان بستر معرق استفاده می کنند که این عمل باعث بالا رفتن استحکام محصول نهایی خواهد شد.
2 -دوام :
منظور از دوام، پایداری کیفی و ماندگاری محصول پس از نصب در حین استفاده در شرایط محیطی و موارد استفاده گوناگون است. از این دیدگاه، معرق دستی (برنزی) به علت استفاده از برنز، دوام نسبتاً کمتری دارد ( البته این امر بستگی به کیفیت کار کارگاه تولید کننده نیز دارد ) دلیل پایین بودن دوام این نوع معرق سنگ وجود تفاوت بین ثبات سایشی سنگ و برنز است.

در روش معرق سنگ سی ان سی و واترجت از آنجا که در تهیه محصول از سنگ و چسب سنگ – که مقاومت سایشیِ یکسانی دارند – استفاده می شود با گذشت زمان و فرسوده شدن و به اصطلاح پاخوردن معرق، کلیه قسمت های محصول به یک اندازه شامل فرسایش می شود. اما در معرق برنزی از آنجا که ثبات سایشی برنز بیشتر از سنگ است با گذشت زمان و پاخوردن محصول، قسمت های سنگی معرق فرسوده شده، فرو می رود اما قسمت های برنزی که مرزهای سنگ های رنگی هستند باقی می ماند.
این امر در ابتدا موجب ناهمواری سطح کار و با گذشت زمان موجب در آمدن نوارهای برنز می شود. همانطور که گفته شد در دو روش دیگر معرق سنگ از آنجایی که کل سطح محصول دارای ثبات سایشی مشابهی می باشد . با گذشت زمان شاهد چنین پدیده ای نخواهیم بود.
3 -دقت معرق کاری:
منظور از دقت معرق سنگ دقت در کنار هم قرار گرفتن قطعات و وجود حداقل درز بین آنها است. از بین سه روش مذکور از آنجا که تولید قطعات و همچنین زمینه  کار در معرق کاری دستی به وسیله   دست، نه با ابزارهای دقیق صنعتی انجام می شود دقت کار پایین تر بوده، درز بین سنگها و برزنها بیشتر و نامنظم تر خواهد بود.
در روش واتر جت در معرق سنگ از آنجا که کلیه قطعات به وسیله دستگاه کامپیوتری تولید می شوند، دقت هندسی قطعات بسیار بالا است اما در حین مونتاژ، اولا به دلیل عدم وجود بستری که جایگاه هر قطعه روی آن مشخص شده باشد احتمال این که قطعات به طور دقیق و کاملاً منظم در کنار هم قرار نگیرند، (البته این پدیده به دقت واحد تولیدی بستگی دارد) و امکان جابه جایی اندک و در نتیجه نا منظم شدن درزها وجود دارد. ثانیاً از آنجا که سنگ بریده شده با تکنیک واتر جت در قسمت انتهایی، دارای سطحی دندانه ای است، نمی توان دو قطعه مجاور را به دلیل وجود این دندانه ها چندان به هم نزدیک نمود و در نتیجه درز معرق واترجت نمی تواند از حد مشخصی کمتر شود. در روش سی ان سی معرق سنگ با توجه به فراهم سازی بستری جهت قرار گرفتن سنگ ها، توسط دستگاه دقت مونتاژ بسیار بالا است. همچنین در صورتی که قطعات نیز با دستگاه کامپیوتری تولید شده باشند، می توان درز را تا حد بسیار ظریفی کوچک نمود. البته ناگفته نماند وجود درز بین سنگ ساختمانی در معرق سنگ الزامی است. چراکه این درز محل قرار گرفتن چسب و اتصال سنگهای مجاور است و در صورتی که درز بیش از حد کوچک باشد، چسب به خوبی بین دو سنگ نفوذ نمی کند استحکام معرق پایین می آید.
4 -دقت ابعادی :
  منظور از دقت ابعادی، مطابقت ابعاد قطعه معرق سنگ تولیدی با طرح اولیه است. این پارامتر خصوصاً در مواردی که از کنار هم قرار گرفتن تعداد زیادی قطعه یک طرح واحد تشکیل می شود؛ بسیار مهم است.

5 - ظرافت :
منظور، کوچکی و ظرافت قطعات تشکیل دهنده  معرق سنگ است. در روش معرق دستی از آنجا که قطعات با دست و با کمک سنگ دیواری تولید می شوند به علت محدودیت های این روش، امکان تولید قطعاتی چندان ظریف وجود ندارد. به عکس در روش واترجت چون حین برش سنگ، فشاری مکانیکی بر آن اعمال نمی شود می توان قطعات بسیار ظریفی تولید کرد اما چنانچه گفته شد در مرحله  مونتاژ، کنار هم قرار دادن این قطعات کار ساده ای نخواهد بود. در مورد معرق سی ان سی محدودیتی در به وجود آوردن بخشهای نوک تیز در طرح وجود دارد. بدین معنا که امکان به وجود آوردن زاویه و شکستگی در طرح وجد ندارد و بسته به روش مورد استفاده، حداقل ظرافت زاویه ای که می توان به آن دست پیدا کنیم طرح دایره هایی به قطر شش، هشت، و ده و... میلیمتر خواهد بود.

6 - زیبایی :
منظور از زیبایی چشمگیری و جلوه ی ظاهری محصول پس از تکمیل آن است. بدیهی است این پارامتر تا حدی سلیقه ای است و ممکن است بین کاربران مختلف این محصول، پیرامون این پارامتر اختلاف نظر وجود داشته باشد. در مورد معرق سنگ به روش دستی (برنزی) قطعه قطعه بودن سنگ زمینه که با کمک چسب همرنگ در کنار هم به صورت سنگ واحد جلوه میکنند از زیبایی محصول می کاهد اما وجود نوارهای برنزی در مرز سنگها و جلا و براقی آنها موجب زیبایی محصول می شود.
در مورد معرق واترجت از آنجا که برای مونتاژ و چسباندن سنگها از یک رنگ چسب استفاده می شود، درزِ بین سنگ ها مانند دور گیری در هنر تذهیب جلوه می کند که این پدیده ممکن است از نظر بعضی مطلوب و از نظر بعضی نامطلوب باشد.
در روش سی ان سی چسب هایی که برای چسباندن سنگ ها به کار می روند، به صورت هم رنگ با سنگ مورد نظر هستند که باعث می شود درزی بین سنگ رنگی و زمینه دیده نشود.
یکی از پارامترهای زیبایی معرق سنگ ، یکنواختی سطح و ساب آن است. در روش تولید با کمک واترجت در بعضی موارد محصول به علت محدودیت های فنی بدون ساب تولید می شود که این امر باعث افت کیفیت معرق خواهد شد.

7 - به کارگیری انواع سنگها :
منظور از این پارامتر،  امکان به کارگیری گروههای مختلف سنگ ( تراورتن، مرمریت، مرمر، چینی، گرانیت و سنگ مصنوعی) در تهیه معرق سنگ است. تولیدکنندگان معرق با استفاده از دستگاه واترجت هیچ محدودیتی در به کارگیری سنگ و یا حتی سرامیک ندارند و واترجت توانایی برش انواع مواد را داراست. در روشهای سی ان سی و دستی، امکان استفاده از گروه سنگهای گرانیتی و انواع سنگ های مصنوعی سخت وجود ندارد.

معرق ترکیبی

طبق تعریف، معرق عبارت است از ایجاد طرح رنگ با کنار هم قرار دادن رنگهای مختلف یک متریال. اما خارج از این تعریف، امکان به وجود آوردن طرح و نقش را کنار هم قرار دادن متریالهای مختلف با رنگهای گوناگون ( که البته با هم سازگاری نسبی داشته باشند) نیز وجود دارد . این نوع معرق سنگ ، معرق ترکیبی نامیده می شود. به عنوان نمونه تصاویری از ترکیب سنگ تزیینی با چوب، سنگ با آیینه، سنگ با برنج، سنگ با برنز در تصاویر دیده می شود.
حکاکــی :
حکاکی عبارت است از ایجاد طرح روی سنگ بدون استفاده از سنگهای رنگی. در این روش تنها با کندن روی سنگ، طرح به وجود می آید . تولید این نوع محصول با روشهای دستی و سی ان سی قابل اجرا است اما واترجت توانایی حکاکی روی سنگ را ندارد.
 
منبع : واحد علمی گروه مهندسی بازرگانی بهنگام